Dil Gelişimini Etkileyen Faktörler

Çevre ve Kültür

Çocuk ne kadar çok uyaran alırsa dil gelişimi o kadar hızlanır.

Cinsiyet

Kızlar erkeklere göre daha erken konuşur ve kelime haznesi daha çoktur.

Zeka

0-2 yaşına kadar dil gelişimi ile zeka arasında bir ilişki yokken 2 yaşından sonra doğrudan bir ilişki vardır

Fizyolojik Yapı

Konuşma; ses telleri, ağız, dudak ve dişlerle yapılan bir süreçtir. Bu nedenle bu yapıların sağlıklı ve normal olması dil gelişimi açısından önemlidir. Ayrıca uzun süreli hastalıklar iletişimi sınırlarsa dil gelişimi olumsuzu etkilenebilir.

Algısal ve Nörolojik Gelişim

Doğuştan görme bozukluğu olan bireylerde dil gelişimi gecikmekte hatta konuşma bozukluklarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Zihinsel gerilik, sağırlık, otizm, dil geişimini olumsuz etkilemektedir. Sinir sisteminin sağlıklı gelişiminde dil gelişimini etkileyen önemli bir faktördür.

Sosyoekonomik düzey

Üst gelir seviyesindeki ailelerin çocuklarının dil gelişimi daha hızlıdır. Bu çocuklar daha çok uyarana maruz kaldıkları için daha erken ve düzgün konuşurlar.

Yetişkinlerin Konuşması ve aile yapısı

Çocuğa konuşma ihtiyacı yaratmayan anne babalar dil gelişimini yavaşlatabilir. Anne ve çocuk arasındaki sağlıklı, sevgi, güven ve hoşgörüye dayalı ilişkiler dil gelişimini destekler.

Oyunlar

Tekerlemeler, bilmece, bulmaca, şarkılar  vb. oyunlar dil gelişimini hızlandırır.

Olumsuz Durumlar

Şiddet, çocuğun sevgi ve şefkat görmemesi, çocuğun konuşmaya yüreklendirilmemesi, taciz, anne baba ayrılığı, kardeş kıskançlığı gibi durumlar dil gelişimini olumsuz etkiler.

Bunlar evrensel olarak kabul edilenlerdir. Eğer çocuğunuzda geç konuşma gibi bir durum söz konusu ise ve “çocuğum neden konuşmuyor” sorusunu soruyorsanız bir uzmandan destek alabilirsiniz.

Dil Gelişimi İçin Aşamalar ve Dil Gelişim Dönemleri

Dil gelişimi konusunu etkileyen bir çok faktör bulunmaktadır. Ebeveynler çocuklarının dil gelişim sürecini yakından takip etmektedir. Çocukların bireysel farklılığı olsa da hemen hemen bazı evrelerden geçişler aynı zamana denk gelmektedir. Çocuğunuzun konuşma sürecini etkileyen evreleri sizler için listeledik.

Dil Gelişim Evreleri

Agulama Evresi

 

Ses ve sıra vardır ancak anlam henüz tam kazanılmamıştır. Bu dönem evrenseldir. Kendi içinde üç aşamada incelenir.

Ağlama evresi (0-2 ay)

Çocuk bilinçsiz ve refleks sesler çıkarır. Özellikle doğumdan sonraki iki hafta ağlama dışında sesler çıkarmaz. Ancak bu çocuğun ihtiyaçlarını anlatması bakımından önemlidir.

Babıldama Evresi (2-6 ay)

Çocuk ünlü ve ünsüz sesleri birlikte kullanarak anlamsız ve bilinçsiz sesler çıkarır. Bu sesleri doğuştan işitme engelli bebeklerinde çıkarttığı gözlendiği için doğuştan olduğu düşünülmektedir. Bu sesler daha çok “oooo”, “ahhhh” gibi seslerdir.

Heceleme Evresi (6-12 ay)

Bu evredeki bebekler ünlü ve ünsüz harfleri sıraya koyarak dilde olan yada olmayan pek çok sesi çıkartır. Ancak bu seslerden dilde kullanılmayanlar zamanla azalarak ortadan kalkar. Bebekler bu evrede ses çıkartmak için gırtlaklarını, dil, diş ve dudaklarını kullanırlar. Dönemin sonuna doğru yetişkinleri taklit yoluyla, vurgu, tonlama ritimde, yöresel özellikler dilde görülmeye başlar. Sağır bebekler özel bir eğitim almazsa bu evreden öteye gidemez ve çıkardıkları sesler azalır. İlk anlamlı kelimeye hazırlık evresidir.

Tek Sözcük (12-18 ay)

Çocuk ilk anlamlı sözcüğü bu dönemde kullanır ve tek bir sözcüğe farklı anlamlar yükler. Yani çocuk bir kelime ile birçok şeyi anlatmaya çalışır. Bu dönem gelişim açısından kritik dönemdir. Alıcı dil ifade edici dilden daha gelişmiş durumdadır.

Telagrafik Konuşma Evresi (18-24 ay)

İki veya daha çok sözcüğü bir araya getirerek anlamlı ama kuralsız sözcük grupları oluşturur. Aşırı kurallaştırma görüşür. Çocukta dil öğrenmeye isteklilik gözlenir.

İlk Gramer Evresi (24-60 ay)

 

Çocuk gramer yapılarını kullanarak kurallı ve düzgün cümleler kurabilir. Kelime hazinesi çok hızlı gelişir. 24 aylık bir çocuk 500-600 kelime kullanabilirken, 72 aylık bir çocuk 8000-12000 kelime kullanabilir.

2-3 yaş

  • Çok farklı cümle tiplerini anlar.
  • Dört-beş sözcüklük cümleler kullanır.
  • “Neden” soru tipini kullanır.

3 -4 yaş

  • Çok sayıda sorular yöneltir
  • Yaptıklarını anlatır.
  • Yaklaşık beş-altı sözcüklü cümleler kurar.

4-5 Yaş

  • Uzun öyküler anlatır.
  • Beş sözcükten daha fazla sözcük içeren cümle kurar.

5-6 yaş

  • 6-8 kelimelik cümleler kurabilir, söylendiğinde tekrarlayabilir.
  • Günlük yaşantısını anlatabilir.
  • Niçin sorusunu açıklayarak cevaplayabilir.

Bebeklerde Gelişim Sorunları Nelerdir?

Bebeğin gelişimsel problemleri incelenirken fizyolojik gelişiminin önemi üzerinde durulur.

Fizyolojik gelişim; belirli bir sırayı takip eder hiç bir şey zamanından önce ya da sonra olmaz. Hazır bulunuşluk ilkesi bunu gerektirir.

Gelişim baştan ayağa; içten dışa doğru uzanır. Önce iç organlar,sonra dış organlar gelişir. Başını tutamayan bebek oturamaz.

Genel normlara göre bebeklerden beklediğimiz sağlıklı gelişim göstergeleri şöyledir;

0-12 ay:

-Yüz yüze bakışıp gülüşüyor mu?
-Çıngırağı kavramak için uzanıyor mu?
-Renkli nesneleri gözüyle takip ediyor ve arkanıza sakladığınızda yok olmadığının orada olduğunun farkında mı?
-Kahkaha atabiliyor mu?
-Tıkırtı gürültü gibi duyduğu seslere doğru dönüp bakar mı?
-Yüz üstü yatırdığınızda göğsünü kollarından destek alarak kaldırabilir mi?
-Yattığı yerde tam tur dönebilir mi?
-Kendi başına bisküvi ekmek yiyebilir mi?
-Heceleme biçiminde değil de bilinçli olarak anne-baba kelimelerini kullanabilir mi?
-Hiçbir yere tutunmadan 5-6 sn ye kadar ayakta durabilir mi?
Eğer bebeğiniz 1 yaşını doldurmuşsa bu becerilere sahip olmuş olması beklenir.

24-36 ay:

Bardaktan tek başına su içebiliyor mu?
Evde işlere yardım edebilir mi? (Artık sofra kurarken ondan yardım alabilirsiniz)
Kendisi hem çatal hem kaşığı kullanarak tamamen kendi başına yemek yiyebilir mi?
Kıyafetlerinin alt parçalarını (pijama vs) giyebilir mi?
Adını soyadını söyleye bilir mi?
Aile dışındaki bireyler tarafından konuşmaları net şekilde anlaşılabiliyor mu?
Ayağını yerden keserek zıplayabilir mi?
Ayaklarını yere sürümeden, pedal çevirerek bisiklete binebilir mi?
Bebeğiniz 3 yaşını doldurmuşsa bu becerilere sahip olmuş olması beklenir.

5 yaş itibariyle;

  • Kendisi düğmelerini iliklemek dahil tamamen giyinebilir.
  • İnsan resmi çizebilir (Baş gövde bacak olan resim yeterli kabul edilir)
  • Tek ayağının üstünde (hem sağ hem sol)  hiçbir yere tutunmadan 6-7 saniye kadar durabilir
  • Genelde 1 yaşına kadar normal gelişim göstermiş, gelişim görevlerini zamanında tamamlamış çocuklar da sonradan gelişim geriliği ortaya çıkmaz. (Gelişimi sekteye uğrayabilme ihtimalini ortaya çıkaran sıklıkla 6 aydan 5 yaşa kadar karşılaşılan ; febril/afebril konvülsiyon gibi kontrol dışı olgular haricinde)
  • Çocukların ebeveyn tarafından deneyimsiz bırakılması halinde  gelişim gecikmiş gibi değerlendirilebilir. Bu yalancı bir gecikme durumudur. Ebeveynin kendi kaygılarından  arınarak çocuğunun deneyimler yaşamasına fırsat vermesi normal gelişim düzeyine yaklaşması için çocuğa destek olması yerinde bir tutum olacaktır.
  • Tüm alanlarda gelişim normal seyrinde ilerlerken, yalnızca konuşma alanındaki gecikmeler, alıcı dilin gelişmişlik düzeyine göre ve çocuğun dünya ile ilişkisine göre değerlendirilir.
  • Çocuğunuzun duymuyor gibi davranması, anlamsız kelimeleri kendi kendine tekrarlaması ya da anlamlı kelimeyi uygun yerde kullanmaması ise farklı bir gelişimsel problem açısından değerlendirilir.
  • Bu durumda şu davranışların varlığı gözlemlenmelidir;
  • Çevresindekilere ilgisiz bir görünümde midir?
  • İnsanlarla dolu bir odaya girse boş bir odaya girmiş gibi davranır mı?
  • Motor hareketleri amaca yönelik ve koordine değil midir?
  • Ellerini göz hizasında yıkamaya benzer biçimde ovuşturma ve yalama biçiminde yineleyici davranışlar gözlemleniyor mu?Konuşmaları tekdüze, ilgi alanları dar mıdır?
  • Spesifik konularda takıntı biçiminde basmakalıp yenileyici davranışlara sahip midir?
  • Yaygın gelişimsel bozukluk olarak değerlendirilebilecek bu davranışların erken dönem de fark edinilip müdahale edilmesi çocuğunuzun sağlıklı gelişimi için büyük önem arz eder.
  • Gaziantep Pedagog’da gelişim değerlendirme ve takip hizmetimizde; yukarıda sayılan maddelerden bir ya da bir kaçını yaşına uygun dönem içinde yerine getiremeyen çocuklarda gelişimsel gecikmeler tespit edilerek, çocuğa özel destek programı planlanmaktadır.

Televizyon ve Bilgisayar Oyunları Dil Gelişimini Olumsuz Etkiliyor

Televizyon izlemenin ve bilgisayar oyunlarının ilk 3 yaş çocuk dil gelişimine olumsuz etkileri vardır. Ebeveynler bunların yerine şarkı söylemeleri, tekerleme ve bilmece oyunu oynamaları ve oyuncak hayvanları konuşturmak gibi yöntemleri kullanmalıdırlar. Bilgisayar ve internet çağında doğan Z Kuşağı çocukları teknolojinin faydaları kadar zararlarını da görüyor. Z kuşağı çocukları teknolojinin sunduğu imkanlarla sınır tanımaz bir şekilde dünyayı keşfetse de özellikle 3 yaşına kadar çocuklarda televizyon izlemek, bilgisayar oyunları oynamak dil gelişimini olumsuz etkiliyor. Geleneksel oyunlar neredeyse ortadan kalktı. Çocuklarda dil gelişimi 2-5 yaş arası dönemde olmaktadır, dil gelişiminde rol oynayan faktörler olarak zeka, işitme ve görsel algı normal olmasının yanı sıra çocuğun yaşadığı çevre ve sosyoekonomik koşullarda etkileyicidir.

Erişkinlerin erken dönemden itibaren bebekle ilgilenmesi, konuşması, söylediklerini mimiklerle desteklemesi ile bebekler taklit ederek dili öğrenmeye başlayacaktır. Özellikle anne tarafından sunulan sözel uyaranların dil gelişimini olumlu yönde desteklediği görülmektedir.
Çocukla konuşma, oyun oynama, kitap okuma dil gelişimi için çok önemli etkinliklerdir. Ebeveyn çocuk ile konuşmalı, çocuğu dinlediğini belli etmelidir. Çocuk seslere karşılık verdiğinde cesaretlendirilmeli, memnuniyet belli edilerek olumlu geri bildirim yapmalıdır. Böylece çocuk öğrenmeye, denemeye teşvik edilmiş olur. Çok kalabalık ve gürültü olmayan yerlerde oyun oynamak, sesler çıkarmak daha uygundur.
HANGİ OYUN VE OYUNCAKLAR YARARLI?
• Şarkı söylemek.
• Tekerleme ve bilmeceler söylemek.
• Oyuncak telefon, mikrofon gibi konuşma ve şarkı söyleyebilecekleri oyuncaklar.
• Birlikte yapılan aktivitelerin anlatılması.
• Sayı saymaca (1-10’a kadar).
• Resimli kitap okumak, anlatmak, ‘Köpek nerede, elmayı gösterir misin? gibi sorular sormak.
• Oyuncak hayvanları ya da kuklaları konuşturmak.
TELEVİZYON VE BİLGİSAYAR OYUNU NEDEN ZARARLI?
• Çocuğun dil gelişimi olumsuz etkilenir.
• Sosyal iletişim becerileri gelişmesi önlenir.
• Duygu durumunda olumsuz etkilenme olur (korku, kaygı, hırçınlık gibi).
• Beyin gelişimine olumsuz etki nedeni ile Algısal – Motor becerilerde; dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü, okumaya isteksizlik gibi gecikme ve sorunlar gelişebilir.
• Görme problemleri, duruş bozuklukları, hareketsizlik ve buna bağlı şişmanlık sorunları ortaya çıkabilir.

Dil Gelişimi İçin Neler Yapabilirsiniz

Ortalama olarak tüm çocuklar aynı evrelerden geçerek dil öğrenirler ve gelişimlerini tamamlarlar. Fakat her çocuğun gelişimi kendine özgüdür bu sebeple sürelerde ve durumlarda değişkenlikler olabilir.

Çocuklar taklit ederek ve sık tekrarlar ile öğrenirler. Çocuğunuzun gelişiminde hangi konuda olursa olsun unutulmaması gereken en önemli nokta budur.

  •  Dil gelişiminin en önemli ve ilk basamağı taklittir. Bebeğiniz taklit ederek konuşmayı öğrenmeye başlar bu sebeple doğduğu andan itibaren onunla konuşmalısınız. Birlikte yaptığınız tüm faaliyetleri ona anlatabilirsiniz. Anlamıyor sanmayın, her şeyin farkında!
  • Bebeğiniz ile konuşurken tensel temas ve göz kontağı kurmaya özen gösterin. Size odaklanması dinlemesini kolaylaştırır bu şekilde sözel olmayan bir iletişim içine de girebilirsiniz.
  •  İlk aylarda dil gelişimi konusunda bebeğinize destek olabilmek dikkat etmeniz gereken iki önemli nokta vardır. Bunlardan biri beden dilinizi kullanmak, bahsettiğiniz şeyi bedeniniz ile ya da işaret ederek anlatmanızdır. Bir diğer nokta ise ses tonunuzdur. Ses tonunuzu alçaltıp yükselterek kullanırsanız bebeğinizin ilgisini çeker ve konuşmanıza odaklanmasını sağlayabilirsiniz.
  • Dil gelişiminde çocuğun ana dilinin kurallarını öğrenebilmesi ve ileride okuma yazma konusunda sıkıntı çekmemesi için çevresindeki bireylerin bebek dilinde değil, dilin kurallarına uygun şekilde konuşması faydalı olacaktır.
  • Çıkardığı seslere mutlaka cevap verin. Anlamsız olsa gülümseyerek cevaplar vermeye çalışın, ses çıkarmasına teşvik edin.
  • Bebeğinizin işaret ettiği nesnelere ve kullandığı beden hareketlerine dikkat edin. Anlatmaya ya da göstermeye çalıştığı ne ise bebeğinize onu açıklayın. Beyni her an her şeyi kaydediyor!
  • Sosyalleşmek çocuk gelişiminde birçok açıdan faydalı olduğu gibi dil gelişimi konusunda da faydalıdır. Çocuk ne kadar çok farklı ortamda bulunur ise ne kadar farklı kişi ile iletişime geçerse dil gelişimi o kadar hızlı olur.
  • Kitaplar ve müzikler çocuk gelişiminde her zaman sizin en eğlenceli yardımcılarınız olacaktır. Dil gelişiminde de bebeğinize ve size oldukça faydalı olacaklardır.
  •  Bebeğiniz ile birlikte kitap okuduğunuz bir köşeniz olsun ve her akşam uyumadan önce mutlaka kitap okuyun. Kelime çeşitliliği için farklı kitap seçenekleriniz olsun.
  •  Bebeğinize anlatacağınız nesne ve kavramları müzik ile anlatmak oldukça faydalı olacaktır. Bebekler melodileri oldukça hızlı öğrenirler. Melodik olmaya özen gösterin ve çocuk şarkılarından, tekerlemelerden faydalanın.
  •  Çocuk gelişiminde dil gelişimi konusunda en büyük düşmanınız televizyon, telefon ve tablet gibi nesneler olacaktır. Bebeğinizi bu nesnelerden oldukça uzak tutmaya, kitaplarla ve oyuncaklarla iç içe olmaya ve sosyalleşmeye yönlendirmeniz sadece dil gelişimi için değil, tüm gelişim evreleri için faydalı olacaktır.

En kısa zamanda bebeğinizin tatlı sesinden ‘’Seni seviyorum, anne/baba!’’ cümlesini duymanız dileğiyle

PedagogSoru Sor

Not:
OkanBal.Com üzerinde yer alan yazılar ve paylaşımlar tamamen bilgilendirme amaçlıdır. Hiçbir şekilde tanı ve tedavi amaçlı kullanılmaz. Tanı ve tedavi için muhakkak ilgili uzmanlara başvurulmalıdır.